LÊ QUANG VINH * BÀI THƠ "SẸO BIỂN”CỦA NGÔ MINH

ĐỌC BÀI THƠ "SẸO BIỂN”CỦA NGÔ MINH 

  LÊ QUANG VINH

Thân phận người ngư dân lắt lay trước biển và xã hội "ưu việt" qua bài thơ “Sẹo biển” của Ngô Minh

Ngô Minh - Tên đầy đủ: Ngô Minh Khôi; là nhà thơ của miền Trung, quê ở làng Thượng Luật, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Ông là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam và là nhà báo - Nguyên Trưởng đại diện của Báo Thương Mại (nay là Công Thương) tại Khu vực miền Trung - Tây Nguyên.

Nhà thơ Ngô Minh vừa được Đại hội Hội Nhà văn khu vực miền Trung - Tây Nguyênbầu là đại biểu chính thức đi dự Đại hội Hội Nhà văn Việt Nam lần thứ IX (từ ngày 9 đến 11/7/2015) tại Hà Nội.

Thời gian qua, Ngô Minh luôn có tên trong danh sách các kiến nghị phản biện của giới trí thức và đảng viên Cộn sản lão thành gửi các cấp lãnh đạo và chính quyền; trên Blog "Quà tặng xứ mưa" và một số trang mạng trong nước, có đăng các bài viết rất đáng chú ý của ông về tình hình văn hóa - văn nghệ đất nước cũng như Hội Nhà văn VN hiện nay, phơi bày bao nghịch lý và sự thối nát của thể chế, của Hội  Nhà văn VN; nhưng không hiểu sao vẫn "lọt được" để đi dự đại hội này. Bài thơ "Sẹo biển" mà nhà báo Lê Quang Vinh giới thiệu dưới đây được đánh giá là xuất sắc của thi sĩ Ngô Minh.

Nhà thơ - nhà báo Ngô Minh

Tại Reading - Vương quốc Anh, tôi đọc được bài thơ "Sẹo biển” trong chùm thơ “ĐÊM TAM TÒA” - Chùm thơ Ngô Minh, trên “Quà tặng xứ mưa” (ngominh.vnweblogs.com), và đã viết một comment. Nhưng rồi cảm thấy như “chưa đã”, nên lại mở máy viết thêm đôi điều để chia sẻ cùng thi sĩ Ngô Minh nơi quê nhà đang phải chịu nắng nóng lên trên 40 độ C.

SẸO BIỂN

Tặng anh trai Ngô Tấn Ninh

Trên bờ cát trắng mịn da trinh nữ

Anh tôi là vết chém của sóng

Anh ngả nghiêng đi như người từ hành tinh khác đến

Áo manh phấp phới ngọn cờ

Anh chẳng có bài ca để hát

Đời là vỏ ốc u u

Trên bờ cát trắng mịn màu thiên đường

Anh tôi là vết chém của sóng

Sự lựa chọn nào đã sinh ra anh với chiếc thuyền nan

Chiếc vỏ trấu nghìn đời không thể lớn

Anh và thuyền nan - biển chơi trò tung hứng

Phận cá là anh mắc lưới trời!

Tháng tám khoai non cháy ruột

Biển động chân trời rách tả tơi

Anh bên đàn con nhìn lửa

Lửa cười…

Trên bờ cát trắng mịn màu hạnh phúc

Anh tôi là vết chém của sóng

Từ muôn xưa lằn sẹo tới mai này…

Tôi đọc đi đọc lại bài thơ này mươi lần rồi và vẫn muốn đọc thêm nữa. Với tôi, bài thơ hay xuất sắc!

Ngô Minh đã “tạc” người anh trai bé nhỏ, nghèo khó của mình vào thế giới vô cùng vô tận (vô thủy vô chung) của biển, trời, cát trắng; của sóng, của gió... Cũng là thế giới mưu sinh lam lũ của bao thân phận và kiếp người. Chúng ta dễ dàng bắt gặp bóng dáng những người thân yêu trong gia đình ta trong bài thơ này - dù họ ở bất cứ phương trời nào.

Câu thơ mở đầu, Ngô Minh dành tả khung cảnh biển trời quê mình thật là êm đẹp đến...ngỡ ngàng: “Trên bờ cát trắng mịn da trinh nữ”. Vẻ nguyên sơ ấy có gì “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu” (chung) với cảnh tả bờ biển Quảng Bình trong Nguyễn Du (Truyện Kiều) “Cát vàng cồn nọ, bụi hồng dặm kia”? Rõ ràng “Cát vàng cồn nọ, bụi hồng dặm kia” là cảnh thực hiện hữu trước mắt ta, không phải cảnh thoát tục đến độ “trinh nguyên” như trên cõi tiên “trắng mịn da trinh nữ” (được ví von khác thường, có phần siêu thực; còn lặp lại ở đoạn sau với câu thơ “Trên bờ cát trắng mịn màu thiên đường” - đúng là "cõi tiên"!). Thế nhưng sau vẻ đẹp khác thường ấy thì lại là nghịch cảnh (đời thực) của một thân phận bẽ bàng: “Anh tôi là vết chém của sóng”. Tôi không hề (và) dám đặt sự so sánh giữa văn tài Nguyễn Du với Thi sĩ Ngô Minh; nhưng vẫn “liên tưởng” tới một sự giống nhau (trùng hợp – liệu do ngẫu nhiên không?) về "bút pháp": Thúy Kiều bị giam trong lầu Ngưng Bích, khi nàng nhìn ra ngoài, khung cảnh cũng nên thơ lắm: “Trước lầu Ngưng Bích khoá xuân/ Vẻ non xa tấm trăng gần ở chung/ Bốn bề bát ngát xa trông/ Cát vàng cồn nọ bụi hồng dặm kia”. Nhưng tâm trạng của nàng thì: “Bẽ bàng mây sớm đèn khuya/ Nửa tình nửa cảnh như chia tấm lòng” - nghịch cảnh trớ trêu đến khôn cùng. Và Ngô Minh: “Anh tôi là vết chém của sóng/ Anh ngã nghiêng đi như người từ hành tinh khác đến/ Áo manh phấp phới ngọn cờ/ Anh chẳng có bài ca để hát/ Đời là vỏ ốc u u”. Có điều, cảnh đẹp “Trước lầu Ngưng Bích khóa xuân”, dường như ít nhiều chia sẻ cùng Thúy Kiều (đồng cảm) “Nửa tình nửa cảnh như chia tấm lòng”, còn “Trên bờ cát trắng mịn da trinh nữ” thì 100% là vô tình, cách biệt "như người từ hành tinh khác"; người anh đang đối mặt với một sự thật nghiệt ngã cũng “trớ trêu đến khôn cùng” như Thúy Kiều: “Anh ngã nghiêng đi như người từ hành tinh khác đến/ Áo manh phấp phới ngọn cờ/ Anh chẳng có bài ca để hát/ Đời là vỏ ốc u u”. Kịch tính được đẩy lên cao chót vót cùng nhịp điệu bất thường (phá cách) của câu thơ “Anh ngã nghiêng đi như người từ hành tinh khác đến” (một “Ronaldo” trong thi ca VN)! Tôi đã lạnh gáy khi đột ngột đón nhận câu thơ như chiếc đinh ba (loại đinh mình vuông to bằng ngón tay, đầu nanh, mũ quặp, dài gần hai tấc để đóng ghe biển) đóng vào số phận người anh lạnh lùng đến phũ phàng này: “Đời là vỏ ốc u u”! “Vỏ ốc” là thứ phải bỏ đi. Bỏ đi từ lâu rồi… “u u” trong gió rít. Hình tượng và ngôn từ được huy động đối lập nhau triệt để: “…bờ cát trắng mịn da trinh nữ”/ “Đời là vỏ ốc u u”.

Bài thơ thật lạ này, có những câu ngợp hồn người đọc, như: “Áo manh phấp phới ngọn cờ /Anh chẳng có bài ca để hát”.

Có lẽ đây là nét khắc (chạm) đơn giản, cụ thể nhưng khá biểu trưng về hình ảnh một người, một nghề lao động mệt nhọc đến cật lực như người anh trai Thi sĩ với nghề biển ở Quảng Bình. “Áo manh”, “ngọn cờ” vừa đăng đối (nghịch nghĩa) vừa thuận ý (do từ “phấp phới” dùng khá đắt trong thi cảnh tạo ra), gợi nên vẻ đẹp khoáng đạt, ngang tàng đến độ "lãng mạn" của bức chân dung trong lao động. Câu thơ trên là “lãng mạn” thực sự, thì câu dưới lại trả hình tượng (“khoáng đạt” này) về hiện thực "số không" đến cay lòng: “Anh chẳng có bài ca để hát”. Hiện thực "số không" ấy hay là kiếp người do ông Trời sắp đặt dưới chế độ XHCN ưu việt của chúng ta: “Anh tôi là vết chém của sóng /Sự lựa chọn nào đã sinh ra anh với chiếc thuyền nan /Chiếc vỏ trấu nghìn đời không thể lớn /Anh và thuyền nan – biển chơi trò tung hứng /Phận cá là anh mắc lưới trời!”. Phải chăng ông Trời định rồi ("phận cá"), nên thật khó thoát (“mắc lưới trời”). Đau và bất công quá! Câu thơ ngỡ như chỉ là sự giải bày an phận (than thân trách phận) nhưng cường độ và năng lượng là gào lên, dồn sức co chân để đạp tung cởi bỏ cái nghịc lý muôn đời đang hiện hữu ("chiếc vỏ trấu nghìn đời") chứ không riêng số kiếp người anh nhỏ hẹp ("vết chém của sóng"). Ý thơ có giá trị nhân văn và tố cáo cao, lại được gói ghém cực kỳ "hà tiện" bằng "hình tượng thơ" thật khôn (rất truyền thống: "thuyền nan", "vỏ trấu") và khéo đến tinh xảo (sắc, táo bạo: "vết chém của sóng"). Bài thơ đã lay động tâm can người đọc là vậy! "Hà tiện" là rất dè xẻn, kiệm lời (ngôn ngữ thơ), dứt khoát không thể để thừa mà lại phải đủ "gam" màu, đường nét trong bức chạm trổ này. Tôi đã cố "biên tập", thử bỏ đi một - hai từ trong vài câu thơ, nhưng chỉ làm xấu đi mà thôi...

Một loạt các cụm từ ở các câu sau (là nguyên cớ, là “tứ” - làm nên ý câu thơ, đoạn thơ tiếp theo) khiến tôi bồi hồi mãi: “Tháng tám khoai non cháy ruột /Biển động chân trời rách tả tơi /Anh bên đàn con nhìn lửa /lửa cười…”. Khoai tháng tám mới lớn bằng ngón tay, luộc lên chỉ có nước là nước, bụng đói mà ăn vô nóng lên tận cổ họng…“cháy ruột”!. Tháng tám miền Trung là mùa mưa bão, biển động ầm ào, chớp giật liên hồi kỳ trận ngày này sang ngày khác khiến “chân trời rách tả tơi”…là hoàn cảnh khách quan do thiên nhiên khắc nghiệt của mùa vụ nơi đây, càng đẩy cuộc sống bà con nghề biển tới cùng cực mọi bề: “Anh bên đàn con nhìn lửa /lửa cười…”. Sao "lửa"lại vô tình đến thế?

Hình ảnh “lửa cười”… Thôi chết rồi anh Ngô Minh ơi, nó vừa đau vừa trớ trêu mọi nhẽ. Nhớ lại hồi nhỏ, khi đun phải thanh củi chưa khô (còn tươi hoặc lấm nước), đến đoạn "mắt củi" khiến “lửa cười” là kiêng kỵ lắm, phải lấy nắm muối sống hạt to ném vô bếp lửa, muối nổ rang kêu lép tép, dòn tang để tránh mọi sự xui xẻo. Thế nhưng, (có lẽ vì thế), số phận người anh…mãi mãi vẫn là: “Trên bờ cát trắng mịn màu hạnh phúc /Anh tôi là vết chém của sóng /Từ muôn xưa lằn sẹo tới mai này…". “Lằn sẹo” hữu hạn ấy ở (một số phận) người anh, thành "SẸO BIỂN” của bông lung đất - trời - biển và kiếp người…

Ngô Minh là nhà thơ phải rất “RÀNH” những ngõ ngách tỉ mẫn (trong) cuộc sống thường nhật ở mọi nơi mọi chốn, mọi vùng miền…Anh luôn thâu tóm được hồn vía từng cảnh đời, từng số phận rất riêng (cùng bao thứ vụn vặt xung quanh họ) để chọn lọc rồi khéo đưa vào các sáng tác của mình, tạo nên những tứ thơ rất "thiệt" (tự nhiên) mà kỳ ảo như cổ tích “Trên bờ cát trắng mịn màu hạnh phúc /anh tôi là vết chém của sóng /Từ muôn xưa lằn sẹo tới mai này…", nên khác lạ đến độ "đáo để" - thật đáng yêu! Đó là khả năng tổng hợp, khai thác tài tình “cây đời mãi mãi xanh tươi”(*); rồi “trừu tượng hóa” (tư duy hình tượng) thành những thứ sâu kín, tinh tế cần chuyển tải (gửi gắm) qua sự thăng hoa sáng trạo và cảm xúc trong trái tim thi sĩ để đến với người đọc.

Lê Quang Vinh

Reading – 20 giờ 09’, ngày 1/7/2015

(*) Ý từ câu “Lý thuyết thì xám xịt, chỉ có cây đời mãi mãi xanh tươi” -  Goethe.

 

 Trackback URL: http://www.vnweblogs.com/trackback.php?id=482923